شب قدر؛ شب تقدير امور سال آينده/ بهترين وسيله براي پيش خدا رفتن علي(ع) است

خبرگزاري مهر- گروه دين و انديشه: در بين ايّام و ليالي ماه مبارک رمضان، شب‏هاي قدر از نظر اجابت دعا مورد تأکيد خاص قرار گرفته است؛ به گونه اي که در روايات متعدد بر اين مطلب و آثار آن سفارش شده است که: "هر که شب قدر را اِحيا بدارد، گناهان او آمرزيده شده است".
ليلة القدر کدام شب است؟

در روايات منقول از ائمه اطهار(ع) از بين سه شب از ماه مبارک رمضان، يعني شب نوزدهم و بيست‏ويکم و بيست‏و‏سوم، بر دو شب بيست‏و‏يکم و بيست‏و‏سوم بيشتر تأکيد شده است. در روايتي از امام باقر(ع) سؤال شد که شب قدر کدام شب است؟ حضرت فرمودند: يا شب بيست‏و‏ يکم است و يا شب بيست‏و‏سوم؛ به حضرت عرض شد مگر شب قدر يک شب نيست؟ حضرت فرموند: بله، يک شب است. عرض شد پس شما بفرماييد کدام يک از آنها است؛ چرا مي‏فرماييد يا اين يا آن؟! که امام جواب دادند: چه مي‏شود که تو در دو شب اعمالي را که وارد شده است انجام دهي و در آن دو شب دعا کني!؟

درجه‏بندي شب‏هاي قدر از نظر اهميّت

بر اساس روايات اسلامي شبهاي قدر داراي مراتب اهميت است؛ شب نوزدهم، شبِ بررسي سوابق است. شبي است که اعمال را بررسي مي‏کنند و شب تقدير و اندازه‏گيري کردن امور نسبت به سال آينده است. شب بيست‏ويکم، شبي است که بعد از آنکه امور و سوابق آن بررسي شد، در آن شب ثبت و ضبط مي‏شود؛ يعني امور سال آينده را مي‏نگارند. شب بيست‏وسوم هم شبِ توشيح و امضا است.

راه دعا را گم نکنيم! توبه آغاز استجابت دعا

از ائمه اطهار(ع) در مورد مکان و زمان و آداب دعا آموزه هايي بسياري به ما رسيده است؛ شخصي از امام صادق(ع) سؤال کرد که من دعا مي‏کنم ولي دعاهايم به اجابت نمي‏رسد؛ چه کار کنم؟ مگر خدا نگفته است «اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُم»؟ حضرت مي‏گويد: تو راه دعا را گم کرده‏اي؛ دعا راه دارد. اگر از خدا تقاضا کني- امّا از همان راه دعا- اگرچه گناهکار هم باشي، جوابت را به تو مي‏دهد.

بعد حضرت به او دستورالعمل مي‏دهد؛ ابتدا مسأله حمد و ثناي الهي را مطرح مي‏فرمايد و بعد اين جمله را مي گويد: پيش خدا که رفتي، به يکايک گناهانت اعتراف کن و از گناهانت به مقداري که يادت مي‏آيد، اقرار کن و چيزهايي که بر تو پوشيده است را اجمالاً اعتراف کن. بعد آنجا عذرخواهي کن و طلب آمرزش کن. بعد هم در دلت، نه زبانت، بنا بگذار که ديگر اين کارها را نکني. و طلب مغفرت با حالت پشيماني و صدق نيّت و با خوف و رجا باشد. آن وقت، حضرت اين را در يک قالب مي‏ريزند و مي‏فرمايند: حالا که مي‏خواهي با خدا حرف بزني، بگو خدايا من معذرت مي‏خواهم از گناهانم؛ من از تو مي‏خواهم که از من بگذري و توبه‏ام را بپذيري.

سپس امام(ع) مي فرمايد: «فَأَعِنِّي عَلَى طَاعَتِکَ وَ وَفِّقْنِي لِمَا أَوْجَبْتَ عَلَيَّ مِنْ کُلِّ مَا يُرْضِيکَ» يعني تنها خواسته‏ات اين نباشد؛ از خدا فقط نخواه که از گناهانت بگذرد؛ بلکه از خدا بخواه که خدا کمکت کند که مطيع خدا باشي.

دعا براي ديگران، موجب تسريع در استجابت دعا مي شود

آيت الله مجتبي تهراني در يکي از سخنراني هاي خود با اشاره به روايات اسلامي يکي از راههاي اجابت دعا را در دعا براي ديگران خوانده و مي گويد: در روايات بسيار داريم که در حقّ ديگران دعا کردن، موجب فزوني براي فرد دعاکننده مي شود. يکي از عواملي که در زيادتي نسبت به حاجات مؤثر است، دعا کردن براي غير است. ممکن است بسياري از گرفتاري‏ها را نداشته باشيم اما مسلّماً افرادي هستند که مبتلا به آن گرفتاري‏ها هستند. عکس آن هم همين‏طور است. اگر من براي همه دعا کنم، اثرش اين است که اوّلاً آن گرفتاري‏ها از او برطرف مي‏شود و ثانياً ديگر به سراغ من نمي‏آيد. اين‏ها همه معارف ما است.

وي تأکيد مي کند: اينکه ما در رواياتمان داريم که ليالي قدر، اطراف اين مجالس را فرشتگان الهي گرفته‏اند و نازل شده‏اند و براي ما دعا مي‏کنند، چه بسا اشاره به همين باشد. چه بسا اين داعي خودش به آنچه که محتاج است، اصلاً توجه ندارد تا درخواست کند؛ اينجا اگر ما براي ديگران دعا کنيم، آن فرشته‏ها که از احتياجات ما آگاهند، براي ما دعا مي‏کنند.

اصلاً روي نماز و روزه‏هايت حساب نکن!

وي در بخشي ديگر از سخنانش در مورد اهميت شبهاي قدر مي گويد: فرض کنيد در اين ماه رمضان به حسب ظاهر روزه هم گرفته‏ايم و کارهايي را که صورت طاعت داشت، انجام داده‏ايم. ولي اين را به شما بگويم که اين طاعت‏ها اصلاً قابل ارائه نيست تا مثلاً بخواهي بگويي خدايا، من براي تو يک‏چنين کاري را هم کرده‏ام. آن‏قدر اين طاعات ما آفات دارد که کار به اينجا نمي‏رسد که بتوانيم يک چنين حرفي را هم بزنيم. من اينها را مي‏گويم براي اينکه يک‏وقت کسي پيش خودش فکر نکند ما اين همه نماز خوانديم، روزه گرفتيم، کذا و کذا و کذا...! بگو ببينم، کدام ‏يک از اين اعمالت خالصاً مخلصاً لِوجه‏الله بود!؟ مي‏تواني بگويي!؟ من که نمي‏توانم بگويم! نور به قبرش ببارد، استاد ما ـ‏رضوان الله تعالي عليه‏ـ را که فرمود: «من دو رکعت نماز براي خدا نخوانده‏ام». وقتي او چنين مي‏گويد، ما چه مي‏توانيم بگوييم!؟ البته فرمايش ايشان در يک سطح بالاي معرفتي بود؛ در سطح ما اصلاً کار به آنجاها نمي‏کشد!

حُبّ علي(ع) به طاعاتت جان مي‏بخشد

آيت الله مجتبي تهراني با اشاره به روايتي از پيغمبر اکرم(ص) در مورد تأثير حب امام علي(ع) بر جان بخشي طاعات تأکيد مي کند: پيامبر(ص) فرمود: اگر کسي علي(ع) را دوست بدارد، ـ‏نفرمود شيعه علي باشد؛ بلکه فرمود همين که علي(ع) را دوست داشته باشدـ اين محبّت علي(ع) به اعمال و طاعاتش جان مي‏بخشد و اسکلت اعمال ظاهري‏اش را زنده مي‏کند؛ خدا نماز‏هايش را قبول مي‏کند؛ روزه‏هايي که گرفته است را خدا از او قبول مي‏کند؛ عبادت‏هايي را که کرده است، همه را مي‏پذيرد. بعد هم دارد: «وَ اسْتَجَابَ دُعَائَهُ»؛ عجب! پس معلوم مي‏شود يکي از عوامل اجابت دعا، حُبّ علي(ع) است. اين جزء معارف ما است... بدانيد که معصيت‏ها با يک توجه و يک معذرت‏خواهي تمام است و بخشوده مي‏شود؛ از آن طرف، اطاعت‏هاي دست‏وپا شکسته ما را هم حُبّ علي(ع) جان مي‏بخشد و روح مي‏دهد و آنها را زنده مي‏کند.

سائل ماه مبارک محروم نمي‏شود

ماه مبارک رمضان بر روي اجابت دعا مؤثّر است. در روايتي از پيغمبر اکرم(ص) آمده است که حضرت فرمودند: "به ‏يادآورنده خدا در اين ماه آمرزيده است و سؤال کننده در اين ماه، محروم نمي‏شود." در روايت ديگر از پيغمبر اکرم(ص) آمده که فرمودند: خداوند در هر شب از ماه مبارک رمضان سه مرتبه اين جملات را مي‏فرمايد: آيا درخواست کننده‏اي هست، تا من درخواستش را به او عطا کنم؟ آيا کسي هست که توبه کند، تا من توبه او را بپذيرم؟ آيا کسي هست که از من طلب آمرزش کند، تا من او را بيامرزم؟

در روايات متعدد داريم که از ناحيه خداوند تمام درب‏هاي عِلوي و سماوي باز است و حتي در روايتي چنين آمده است که در اين ماه خداوند، درباني براي خودش قرار نداده است. همه درب‏ها باز است و درباني ندارد. «أتَاکُمْ رَمَضانُ شَهْرٌ مُبارَکٌ، فَرَضَ اللهُ عَليْکُمْ صِيَامَهُ تُفْتَحُ فِيهِ أبْوَابَ السَّمَاءِ».(جامع الاصول، 9، 258) ماه رمضان به سوي شما آمده است و ماهي پر برکت است که خداوند روزه آن را بر شما واجب گردانيده و درهاي آسمان در آن باز شده است.

شبِ تقديرِ ارزاق، عمرها و نزول فرشتگان

آيت الله مجتبي تهراني در بخشي ديگر از سخنانش در مورد شبهاي قدر مي گويد: ماه مبارک رمضان ماهي است که خودش بر روي دعاي عبد اثر مي‏گذارد و در اين ماه هم، شب‏هاي قدر وجود دارد که در آنها به‏طور خاص و ويژه اين تاثيرگذاري تشديد مي‏شود. به نحوي که هيچ‏يک از زمان‏هاي سال، اين اثر را بر روي «اجابت دعا» ندارد. از مجموعه روايات در مورد شب قدر اين به دست مي‏آيد که شبهاي قدر، شبهايي هستند که در آن ارزاق و عمرها و ساير امورِ خير و شر سال آينده تقدير مي‏شود.

شبِ سجده، نماز، تسبيح، تلاوت قرآن و دعا

شب قدر، شبي است که در‏هاي آسمان‏ها در آن شب باز است و بر روي هيچ‏کس بسته نيست و شبي است که هر سجده در آن، اثرش اين است که درختي در بهشت براي سجده کننده غَرس مي‏شود. شبي است که هر رکعت نماز در آن شب، موجب مي‏شود خانه‏اي در بهشت از ياقوت و زبرجد و لُؤلُؤ براي آن شخصي که نماز خوانده است، تهيه شود. به ازاي هر آيه‏اي که تلاوت مي‌شود، تاجي از تاج‏هاي بهشتي به قاري آن داده مي‏شود. شبي است که هر تسبيح براي گوينده‌اش پرنده‌ و طائري در بهشت مي‏شود. شبي است که هر چه در آن براي سال آينده تقدير شود، تبديل نمي‏شود مگر به مشيت حق تعالي. شبي است که دعاي احدي در آن شب رد نمي‏شود.(البته کسي که عاق والدين، شارب خمر، قاطع رحم است و عداوت و کينه مؤمني در دل دارد دعايش مستجاب نمي شود)

شب قدر؛ شبِ تقدير امورِ سال آينده

بر اساس روايات، هر سه شب نوزدهم، بيست و يکم و بيست و سوم، از ليالي قدر است و به حسب روايات "شب هاي قدر آغاز سال جديد و پايان سال گذشته است". امام صادق(ع) فرمودند: «فِي لَيْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ التَّقْدِيرُ»؛ يعني در شب نوزدهم ماه مبارک، همه امور تقدير مي‌شود. «وَ فِي لَيْلَةِ إِحْدَى وَ عِشْرِينَ الْقَضَاءُ».(وسائل الشيعه، 10، 357) و شب بيست و يکم ترسيم مي‏شود. در بعضي روايات «الإبرام» آمده است؛ يعني در اين شب تقديرها ثبت و ضبط مي‌شود. فرشتگان و کارگزاران عالم در شب نوزدهم همه امور را بررسي مي‏کنند و در شب بيست و يکم ثبت و ضبط مي‏کنند و همه تقديراتِ ثبت شده، در شب بيست و سوم امضا مي‌شود. تعبير بعضي از روايات نسبت به شب بيست و سوم «الإمضاء» است، يعني اين امور تقدير شده، توشيح مي‏شود و به امضاء وليّ‏الله‏الأعظم مي‏رسد.

هرچه کردي نشد؟! حالا بيا

آيت الله مجتبي تهراني در مورد چگونگي تضرع به درگاه الهي در شبهاي قدر مي گويد: امشب بايد سربه‏زير به درگاه الهي برويم. باشيم. خدايا ما درمانده­ايم؛ سال گذشته به هر وسيله­اي که به ذهنمان مي­رسيد براي رفع مشکلاتمان متوسل شديم، اما نتوانستيم؛ هر چه تدبير کرديم کاري از پيش نبرديم؛ حالا جمع شده­ايم و به سراغ تو آمديم که کليد گشايش تمام گرفتاري­ها به دست قدرت تو است.

خدا به ما وعده کرده است که بيا، من جوابت را مي­دهم. در آن روايت بود که خدا امشب مي­گويد: «هَل مِن سائلٍِ»؛ آيا کسي هست که از من بخواهد، تا من به او بدهم؟ خودش اجازه داده است که بياييم و با خواري و خاکساري از او درخواست کنيم. بد کرده­اي؟ بيا و توبه کن. «هَل مِن تائبٍ فأتوبَ عَليه»؛ من توبه­ات را قبول مي­کنم. «هَل مِن مُستغفِر»؛ آيا کسي هست که بيايد از من پوزش بطلبد تا من او را بيامرزم؟

با «شفيع و وسيله» بيا

بله، يک عامل ديگر هم ما داريم و در اين شُبهه­اي نيست و آن عامل، اين است که خودِ خدا گفته است حالا که سابقه­ات خراب است و رويَت نمي­شود پيش من بيايي، حالا که شرمنده هستي، بيا يک کاري کن؛ «وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ». (سوره مائده، آيه 35) آن کسي که پيش من آبرو دارد را همراه خودت بياور.

ما هم همين­طور هستيم که اگر يک کاري داشته باشيم و به کسي که از او درخواست داريم بد کرده باشيم و رو نداشته­ باشيم که پيش او برويم، پيش يک آبرو­مند مي­رويم و مي­گوييم تو بيا و دست ما را بگير تا نزد او برويم، بيا و اين مشکل ما را تو حل کن. بهترين وسيله براي پيش خدا رفتن، علي(ع) است.